در بارهء گفتار پيامبر « طلب العلم فريضة على كل مسلم » مى نويسد كه متكلم آن را اصول و خداشناسى و فقيه ، دانش شريعت و محدث دانش كتاب و سنت و متصوف آگاهى از چگونگيهاى دل هر يك روى دانشى كه دارند پنداشته‌اند مگر اين كه برخى از شناختگان گفته‌اند كه آن آگاهى از چگونگى دل است و دانش اعتقاد كه با يكى از آنچه رهاننده است و يا تباه كننده است از خويها آگاه شوند كه براى همه بايستنى است ولى آگاهى از دانش خريد و فروش و داد و ستد را برخى بايد بدانند و هيچ كس از شناخت دل بى نياز نخواهد بود در دومى مى توان از شكى كه در اعتقاد پيش مى آيد پرهيز مى گردد ( 98 ) . او به بحثهاى لغوى نيز مى پردازد و در جايى مى گويد كه « سرق الحرير » مفرد آن « سرقه » است كه همان « سره » فارسى باشد و « ديباى نيكو » را مى رساند ( 76 ) . او در آغاز براى اثبات بلاغت نهج البلاغه اندكى بحث بديعى كرده است كه كيدرى و ابن ميثم هم از او پيروى نموده و تا اندازه‌اى هم سخن را به درازا كشانده‌اند . روش او در اين شرح تا اندازه‌اى سنجشى است و از سخنان ديگران هم گواه آورده است مداينى پس از او پا فراتر نهاده و در روشن ساختن سخنان امير مؤمنان با ياد كردن گفته‌هاى يونانيان و ايرانيان و عربها و ديگران پا فراتر نهاده است . در اين دفتر بحثهاى ادبى و فقهى و نجومى و طبى و فلسفى هست و بيهقى سخنان پيشواى اسلام را از هر رهگذر بررسى كرده و روش تحقيق در آن به كار برده است . او در آغاز و انجام آن از نهج البلاغه ستوده و پيداست كه او با اين كه خود حنفى است آن را بسيار پسنديده بلكه با چند دليل چنان كه ياد كرده‌ام استناد آن را درست دانسته و شكى در نسبت آن ندارد . او مجلد يكم آن را در سال 552 ه . ق به انجام رسانده و مجلد دوم را كه به شرح بند ( فى صفة عجيب خلق اصناف من الحيوان ) در نيمهء خطبهء 180 « الحمد للهّ الذى لا تدركه الشواهد » ( 1 : 139 ) است در همان روز آغاز و درست در 25 روز در 13 ج 1 552 به پايان برده است ( برگ 134 و 196 ) . براى بيهقى و آثار او مى توان به اين دفترها نگريست . 1 - فهرست دانشگاه از نگارنده ( 4 : 876 ) در بارهء جوامع احكام النجوم . 2 - فهرست فيلمهاى دانشگاه از نگارنده ( 1 : 371 و 396 ) در بارهء لباب الانساب و و شاح الدمية . 3 - نشريهء كتابخانهء مركزى ( 8 : 128 ) گفتار من در بارهء نسخه تاشكند از تاريخ بيهق . 4 - ديباچهء تتمهء صوان الحكمه چاپ كرد على . 5 - ديباچهء تاريخ بيهق چاپ بهمنيار سخنان خود او و محمد قزوينى . 6 - ديباچهء انگليسى تاريخ بيهق چاپ دكتر قارى كليم اللّه حسينى در هند در 1968 م كه بهترين سرگذشت نامهء بيهقى است و خوب است كه به فارسى در بيايد . 7 - مستدرك الوسايل ( 3 : 492 ) نسخه‌اى كه نگارنده توانست از عكس آن بهره برد از آستان رضوى است ( ش 2052 ، فهرست 5 : 171 ش 716 ) كه در فهرست فاضليه ( ص 68 ، س 35 ) هم از آن ياد شده است در 219 برگ در 21 س به خط نسخ بى تاريخ در پايان ولى در ميانه ( گ 134 ) آمده كه آن